registreren | inloggen
Gebruikersnaam Wachtwoord

Kredietcrisis de oplossing?

Oud geld

Oud geld

Wordt het geen tijd om ons bank en geld systeem fundamenteel te veranderen? Lees het nu volgende artikel wat Rudo de Ruijter ons stuurde: Op weg naar een gezonde economie
Geld wordt weleens vergeleken met het bloed van de economie. De kredietcrisis heeft pijnlijk duidelijk gemaakt, dat de economie aan een permanent infuus van kredieten ligt. Zodra de banken maar even minder krediet verlenen, gaan bedrijven over de kop en volgen de massa-ontslagen elkaar op.

Ons wordt wijs gemaakt, dat de problemen met de subprime hypotheken een incident waren. Met een giga-kapitaalinjectie, wat meer regelgeving en betere controle zou het banksysteem weer goed functioneren. En o ja, we moeten de banken weer vertrouwen.


Hoofdoorzaak kredietcrisis
De hoofdoorzaak van de kredietcrisis ligt besloten in het bank/geld-systeem zelf. Uitgangspunt van het geldsysteem is, dat geld in omloop wordt gebracht door het verlenen van krediet en weer oplost op het moment, dat het krediet wordt terugbetaald. Westerse banken hanteren hierbij twee spelregels: 1. ten opzichte van de uitgeleende sommen hoeven ze maar 8% eigen vermogen te hebben [1] ; 2. ze moeten een klein percentage reserve in kas houden voor het verrichten van betalingen voor hun klanten en voor het verstrekken van contant geld.

Aan de hand van deze twee spelregels wordt het grootste gedeelte van het geld, dat klanten op betaal- en spaarrekeningen hebben staan, uitgeleend (bij Triodos is dat 65% [2], bij de meeste andere banken veel meer.) Het uitgeleende geld wordt door de kredietnemer uitgegeven en belandt vervolgens op rekeningen bij andere banken. De klanten van de eerste bank beschikken nu nog steeds over hun banktegoed, terwijl bij de ontvangende banken nieuwe banktegoeden zijn ontstaan. Deze nieuwe banktegoeden vormen weer aanleiding voor het verstrekken van nieuwe kredieten. Dat gaat zo door. De banktegoeden worden dus telkens vermenigvuldigd.

Dit systeem wordt "fractional reserve banking" genoemd. [3] De banken kunnen maar aan een fractie van hun verplichtingen voldoen. Ze hebben het geld van hun klanten uitgeleend, hoewel dit direct opeisbare banktegoeden betreft. Ze gokken er op, dat de klanten nooit méér op komen eisen, dan dat ze reserve in kas hebben en dat zonodig de centrale bank wel bij zal springen. Het percentage, dat banken niet uit mogen lenen (de z.g. kasreserve) kan wettelijk vastgesteld zijn (in de VS gold 1:9). In veel andere landen bepaalt de centrale bank het minimum percentage. Vóór de crisis heb ik voor Nederland een kasreserve percentage van slechts 3% gelezen.

Telkens wanneer een kredietnemer het geld van zijn lening uitgeeft, verhuist het geld naar een volgende bank, die er weer van profiteert om het grootste gedeelte uit te lenen. Hetzelfde geld wordt dus telkens opnieuw uitgeleend. Bij een systeem van 1:9 kan hetzelfde geld 9x uitgeleend worden. Bij een kasreserve van 3% kan het 32x uitgeleend worden. En bij elke keer dat het opnieuw uitgeleend wordt vangt een bank rente.

Het klassieke risico voor banken is, dat leningen niet terugbetaald worden. Dat risico neemt toe, wanneer er minder nieuwe leningen in omloop gebracht worden dan dat er leningen afgelost worden. Dan loopt namelijk de hoeveelheid beschikbaar geld in het land terug. Voor de bankwereld biedt een omgeving waarin de geldmassa permanent groeit, de minste risico's. De centrale bank ziet er op toe, dat deze geldmassa blijft groeien (de z.g. 2% inflatie). Banken die geld nodig hebben kunnen bij de centrale bank geld lenen, met waardepapieren als onderpand. Ook wanneer de overheid geld leent, neemt de hoeveelheid geld in het land toe. Verreweg de grootste toename zit hem natuurlijk in de vermenigvuldigingsfactor, die door de banken zelf wordt gerealiseerd. Wanneer de vermenigvuldigingsfactor groeit, kunnen kredieten makkelijker terugbetaald worden. De inkomsten van de banken worden ook vermenigvuldigd. Er is dus een natuurlijke neiging om steeds hogere percentages uit te lenen. Ook kunnen steeds zwaardere eisen gesteld worden aan de kredietnemers om de risico's te verlagen. Het gevolg van deze dynamiek is echter wel, dat de kasreserves afnemen.

De kasreserves dienen om klanten van contant geld te voorzien en, vooral, voor onderlinge betalingen tussen rekeningen bij verschillende banken. Wanneer een klant van bank A een betaling doet aan een rekeninghouder van bank B, gaat een stukje kasreserve van bank A naar bank B. En zodra een klant van een andere bank weer een betaling doet naar bank A, wordt de kasreserve weer aangevuld. Dit geld gaat dus op en neer tussen de banken. Vroeger duurde het wel drie dagen om een betaling te doen naar een rekening bij een andere bank. Banken hadden relatief veel kasreserve nodig. Sindsdien is het betalingsverkeer gemoderniseerd. De betalingen gaan nog dezelfde dag op en neer tussen de banken. Hetzelfde geld kan op een dag duizenden keren dienst doen voor betalingen tussen banken. Voor het onderlinge betalingsverkeer is nog maar weinig kasreserve nodig. Ook hebben de banken ervoor gezorgd, dat hun klanten nauwelijks nog bankbiljetten nodig hebben. Eerst moesten werkgevers verschuldigde lonen storten op bankrekeningen. Iedereen kreeg de beschikking over cheques, overschrijfkaarten en vervolgens plastic betaalkaarten. Tenslotte wordt ons nu de pinpas opgedrongen voor alle kleine uitgaven. Voor elke euro die wij niet in onze portemonnee houden, kunnen de banken een veelvoud aan leningen verstrekken...

Hoewel een groeiende geldmassa nodig is om het risico van systeemcrashes door niet-terugbetaalde leningen te verkleinen, leidt de vermenigvuldigingsfactor uiteindelijk tot steeds meer instabiliteit van de geldmassa en steeds kleinere kasreserves. Zodra een bank verliezen moet incasseren, verlaagt dit niet alleen zijn eigen vermogen, maar vaak ook zijn kasreserve. Komt de bank onder de 8% eigen vermogen of onder de verplichte kasreserve, dan is de bank volgens de spelregels uitgespeeld. Het waren de subprime hypotheekleningen, die het systeem in 2007 vast deden lopen, maar het had evengoed door verliezen op andere leningen kunnen komen, bijvoorbeeld op leningen aan derde wereld landen. De banken hadden eenvoudigweg onvoldoende reserves om verliezen op te vangen. Dat problemen bij één bank zich verspreiden over andere banken, komt door het feit, dat banken van elkaar geld lenen en waardepapieren van elkaar kopen om hun balansen te optimaliseren. Het feit, dat de subprimes verpakt waren als samengesteld financieel produkt, maakte het effect alleen maar groter. Hoofdoorzaak is echter niet het verlies op de subprime-hypotheken, maar de structureel afgenomen capaciteit van de banken om verliezen op te vangen. En dat is het gevolg van de natuurlijke dynamiek binnen het "fractional reserve banking".

Gegijzeld
In veel landen werd de overheid te hulp geroepen om de banken te redden. Dat is opmerkelijk, want het banksysteem functioneert buiten alle democratische controle om. Het waren de directeuren van centrale banken, die de ministers van financiën bij de hand namen (of bij de neus namen) en hen naar internationale vergaderingen leidden om onvoorstelbaar hoge kredieten voor de banken los te peuteren. We staan garant met toekomstig belastinggeld. Maar de banken zouden er wel een marktconforme rente over betalen. Anders gezegd, dat berekenen ze weer door aan hun klanten: u en ik. In feite werden de ministers van financiën met de rug tegen de muur gezet. De banken mochten niet vallen, want ze waren te belangrijk.

De macht over het geld is in het verleden door parlementariërs uit handen gegeven. Zij hadden geen notie van wat geld was en hoe het geldsysteem werkt. Nu zijn het de banken die bepalen hoeveel geld er in omloop is en hoeveel de bevolking voor deze dienstverlening moet betalen. De vermenigvuldigingsfactor van het geld leidt ook tot een verschuiving van de macht in het land: in verhouding nemen banken steeds meer investeringsbeslissingen en de overheid steeds minder. Doordat er steeds meer geld in omloop is, worden ook steeds meer zaken koopbaar. Dit heeft onder andere geleid tot ontmanteling van overheidstaken. Overheden hebben veel diensten, die belangrijk zijn voor het goed functioneren van de maatschappij, te grabbel gegooid voor de winstmakerij: openbaar vervoer, posterijen, telefoon, water- en energievoorzieningen etc. Privé-bedrijven zouden beter presteren. Maar in feite verhult het een machtsverschuiving als gevolg van het "fractional reserve banking".

Wij beweren nu nog steeds, dat we in een democratie leven, maar over één van de belangrijkste maatschappelijke factoren, geld, heeft het parlement geen zeggenschap meer. Om de macht over het geld weer binnen de democratie te brengen zijn slechts kleine wetswijzigingen nodig. Helaas snappen ook de parlementariërs van deze tijd, op een enkeling na, nog steeds niets van het geldsysteem. Dat is jammer, want met het terug nemen van de macht over het geld en een adequate bankhervorming, zouden ze de kredietcrisis vrijwel onmiddellijk kunnen stoppen. [4]

Bankhervorming
Kort omschreven, zou die bankhervorming er als volgt uit kunnen zien: de centrale bank wordt een staatsbank, en onderdeel van het ministerie van financiën. Deze staatsbank creëert als enige bank geld voor leningen. Het parlement bepaalt welk soort leningen voorrang moeten krijgen in het belang van de maatschappij. Die kunnen tegen gunstige voorwaarden verstrekt worden. Het parlement krijgt op deze manier veel meer invloed op de vormgeving van de samenleving.

De huidige commerciële banken worden doorgeefluik voor de leningen van de staatsbank aan het publiek. Zij beheren de betaal- en spaarrekeningen van hun klanten voor rekening van de staatsbank. Zij kunnen niet meer vrij over deze tegoeden beschikken en kunnen ze niet meer vermenigvuldigen. Ze zullen echter wel fondsen kunnen werven om uit te lenen.

Ethiek
Wanneer de penningmeester van een lokale sportvereniging het kasgeld ongezien zou gebruiken om het te beleggen en zichzelf zo te verrijken, dan loopt hij het risico daarvoor veroordeeld te worden. Maar wanneer bankiers het geld van onze betaalrekeningen op deze manier beheren, dan gaan ze vrij uit.

De corrupte spelregels voor banken zijn ontstaan in een ver verleden, toen goudsmeden, en later bankiers, er op uit waren hun klanten te bedotten. [5] Het enige verschil met vroeger is, dat het systeem officieel geworden is en de wet dit nu toestaat. Uiteraard wordt deze werkwijze zo veel mogelijk verborgen gehouden. Je zult geen enkele website van een bank of centrale bank vinden, waar heldere uitleg gegeven wordt over hoe een bank precies werkt en hoe het systeem in elkaar zit. Op scholen wordt het onderwerp niet behandeld - een heel enkele uitzondering daar gelaten - en zelfs bij de meeste economische opleidingen ontbreekt het in het programma.

Met name vanaf 1913, na de oprichting van de Federal Reserve Bank in de VS, hebben de bankiers het klaar gespeeld om in vele tientallen landen een eigen wettelijk kader te verkrijgen en de macht over het lokale geld in handen te nemen. In elk van deze landen kreeg één bank de rol van centrale bank. De namen van deze banken wekken de schijn, dat het om overheidsinstellingen gaat, terwijl ze juist - al dan niet stapsgewijs - onafhankelijk werden van het lokale parlement en de regering: De Nederlandse Bank N.V. (1914), Bank of Canada (1935), National Bank of Danmark (1936), Deutsche Bundesbank (1957), Banque de France (1993), Bank of Japan (1997), enz. Op hun bankbiljetten werden vaak portretten van koningen en staatslieden afgebeeld. In veel gevallen werd de schijn, dat het geld van de staat zou zijn, nog versterkt door het feit, dat de staat de verantwoordelijkheid behield om munten te slaan. Ook op de munten prijkte in de regel één of ander vertrouwenswekkend portret. Zo nodig werd zelfs de godsdienst erbij gehaald. Zo kreeg de Nederlandse gulden "God zij met u" in de zijkant gegraveerd.

Eeuwige economische groei
Het is dank zij het potentieel voor economische groei en de toenemende beschikbaarheid van grondstoffen en energie gedurende de vorige eeuw, dat de geldvermenigvuldiging niet tot problemen leidde, maar de economische groei zelfs aanwakkerde.

Mijn stelling is, dat het huidige banksysteem een gevaar vormt voor de toekomst van de mensheid. De permanente inflatie, die inherent is aan dit systeem, vormt een impuls voor steeds meer economische activiteit om het waardeverlies van het geld te compenseren en iets van het extra in omloop gebrachte geld te bemachtigen. Het hardnekkige geloof, dat een economie moet groeien om gezond te zijn, komt mijns inziens hier vandaan. (En bijvoorbeeld niet van één of andere spontane zucht van de arbeidersbevolking om steeds harder te werken.)

Duurzaamheid daarentegen, veronderstelt een evenwicht met ons leefmilieu. Ons leefmilieu groeit niet mee met de toename van onze economische activiteit en bevolking. Het wordt er door vernietigd. [6]

Wij moeten zo snel mogelijk af van ons inflationaire banksysteem en we moeten de macht over het geld terugbrengen waar het in een democratie thuis hoort: bij het parlement.

Nadere toelichtingen:

[1] De kapitaaleis van 8% is de zogenaamde standaard van het Basel Accoord uit 1988, waarop allerlei uitzonderingen van toepassing zijn. Zo hoeft een bank voor hypotheekleningen voor woningen slechts 4% aan kapitaal te reserveren, voor leningen aan andere banken meestal nog minder en voor leningen met staatsgarantie 0%.

http://www.bis.org/publ/bcbs04a.htm & http://www.bis.org/publ/bcbs04a.pdf?noframes=1

In 2004 stelde de Europese Commissie voor de 8% te verminderen tot 6% en de 4% voor hypotheekleningen tot 2,8%.

http://europa.eu/rapid/pressReleasesAction.do?reference=MEMO/04/178&format=HTML&aged=1&language=EN&guiLanguage=en

Basel II uit 2006 biedt grote banken meer mogelijkheden om zelf de gunstigste methode te kiezen voor het bepalen van hun risico's. http://www.bis.org/list/bcbs/tid_22/index.htm

[2] Bij Triodos Bank wordt 65% uitgeleend.

http://www.triodos.com/com/whats_new/latest_news/general/response_fin_crisis

[3] http://www.mises.org/story/2882#3 zie hoofdstukken Fractional Reserve Banking, Central Banking, Deposit Insurance. Merk op, dat Murray N. Rothbard (1926–1995) voorstander was van een terugkeer naar de goudstandaard, zoals bijv. ook Ron Paul. Hoewel begrijpelijk, bezien vanuit de VS-geschiedenis, heeft een geldsysteem gebaseerd op goud veel nadelen. Landen zonder goudmijnen moeten goud kopen (dus goederen en diensten afstaan aan goudleveranciers) enkel en alleen om over hun landelijke betaalmiddel te kunnen beschikken. Telkens wanneer meer goud op de wereldmarkt komt, zullen zij weer méér moeten kopen om te voorkomen, dat hun valutas relatief minder waard worden (ten opzichte van landen waarvan de goudvoorraad toeneemt). Goudproducenten zouden in veel aspecten supra-nationale macht verkrijgen, meer dan de Federal Reserve nu. Goud heeft geen stabiele waarde. De prijs kan beïnvloed worden door houders van grote voorraden, zoals de goudproducenten en de centrale banken. Zelfs grote aantallen kleine kopers en verkopers, wanneer ze gedreven worden door angst of hebberigheid, kunnen de prijs beïnvloeden. Al deze prijsfluctuaties kunnen een gevaar vormen voor elke economie, die zijn geldsysteem vastgepind heeft aan de waarde van goud. Nog meer dan nu, zou goud de oorzaak worden van conflicten, oppressie en oorlogen.

[4] Bankcrisis? Hervorming!

http://www.courtfool.info/nl_Bankcrisis_Hervorming.htm

[5] Geheimen van geld, rente en inflatie

http://www.courtfool.info/nl_Geheimen_van_geld_rente_en_inflatie.htm

[6] Energie-crisis: keerpunt van de mensheid.

http://www.courtfool.info/nl_Keerpunt_van_de_mensheid.htm

Gezonde economie?

Interessant artikel, maar ook ik heb onvoldoende kennis van de gang van zaken om het te kunnen beoordelen.... Wel heb ik met m'n boerenverstand het idee dat onze "Rupsje Nooitgenoeg economie" i.d.d. drastisch hervormd zou moeten worden naar een economie die gelijke tred houdt met de groei van ons leefmilieu. Ik had gehoopt dat de kredietcrisis voor een keerpunt zou zorgen, maar helaas... geen hervormingen van het stelsel; een paar flinke kapitaalinjecties en hup, alles moet weer gaan werken zoals eerst.
Het wachten is op de volgende klap, of deze nu monetair, ecologisch of sociologisch is. Zie de samenhang. In feite zijn het niet alleen de banken, maar is onze hele samenleving failliet.

@polleke

Wellicht de moeite waard om nog eens hier www.dse.nl/node/view/1108 te kijken waar we al eerder onder aanvoering van Ron gediscussieerd hebben over de functie van de banken. Of deze waar we het over de houding van de banken t.o.v het oude DAF personeel hadden. www.dse.nl/node/view/1129

Het blijft een merkwaardige zaak die creatie van geld uit het niets en je kunt je terecht afvragen of daar zulke hoge salarissen en bonussen tegenover moeten staan. Ik voel wel wat voor de suggestie om de geldcreatie weer terug te brengen bij de overheid waarbij je de voorwaarden moet stellen dat die overheidsbankiers aantoonbaar te zake kundig zijn. Maar misschien weet iemand nog betere oplossingen?

Het artikel klinkt me een bee

Het artikel klinkt me een beetje te veel als samenzweringstheorie in de oren om volledig serieus te nemen.
Een concrete opmerking die ik kan maken is in elk geval dat, alhoewel De Nederlandse Bank een NV is, alle aandelen in de handen van de staat zijn, en dat die daarmee als enige aandeelhouder volledige controle kan uitoefenen. De suggestie dat de "macht over het lokale geld" in de onbetrouwbare handen van bankiers ligt die hun eigen spel spelen lijkt me niet waar.

En ik weet ook niet echt wat Rudo nou denkt dat het werk van een bank is. Het zijn altijd bedrijven geweest die winst moeten/willen maken. Spaarbanken hebben altijd geïnvesteerd met het geld dat hen toevertrouwd werd, da's de hele reden waarom ze ontstaan zijn; dat hebben ze niet op een dag stiekem besloten. De vergelijking met de penningmeester van een lokale sportvereniging is simpelweg absurd.

Toegegeven, vandaag de dag kun je je niet meer onttrekken aan het banksysteem, je moet wel meedoen. Misschien zou er een bank moeten zijn die je geld beheerd zonder dat ze er mee beleggen of het uitlenen; maar dan zul je waarschijnlijk ook flink meer voor dat beheer moeten betalen dan bij je huidige betaalrekening.
En er is keuze; blijkbaar heeft de triodos bank veel grotere reserves dan sommige andere banken; ga dan lekker daar bankieren. Consumenten kunnen macht uitoefenen door actieve, geïnformeerde, keuzes te maken. En hoeveel beter zou de wereld niet zijn als mensen dat eens deden.

Samenzwering?

Misschien toch even de voorgaande artikelen
www.dse.nl/node/view/1108 en www.dse.nl/node/view/1129 ook nog eens lezen?

Banken maken geld uit het niets ik noem dat geen investeren dat noem ik gokken. Geld uitlenen wat je niet hebt is op zijn minst wat vreemd lijkt mij, toch? Maar je hoeft er natuurlijk niet over na te denken als je tevreden bent met de huidige gang van zaken. Daar zullen de ijslandspaarders met meer dan 100.000 vermoedelijk wel anders over denken. Maar ja dan hadden ze net als sommige gemeentes en provinciale overheden maar niet zo hebberig moeten zijn of vergis ik mij nu? Dan hebben we het nog niet gehad over de economische crisis die we nu dankzij die geldleen praktijken over ons heen hebben gekregen.

Geen geld uit het niets

> Banken maken geld uit het niets ik noem dat geen investeren dat
> noem ik gokken. Geld uitlenen wat je niet hebt is op zijn minst
> wat vreemd lijkt mij, toch?

Wat denk je dat geld is? Het is niks meer dan een belofte van een zekere waarde. Ook jij mag je eigen geld drukken (maar natuurlijk geen euro's of dollars of een ander munteenheid die iemand anders beheerd). Waar het om gaat is dat mensen er van op aan kunnen dat die belofte waargemaakt kan worden.
Stel dat je een huis van 200.000 euro hebt, hypotheek vrij, dan lukt het je in elk geval dat bedrag waar te maken; in het ergste geval door verkoop van je huis. Dus 200.000 rienvalk-dollars (1-op-1 verhandelbaar met euros), moet dan kunnen. Je kunt het in dat geval ook zien als aandelen in je huis. (Wat het wat makkelijker maakt als de executieverkoop van je huis minder oplevert, omdat je dan niet met een restschuld zit; aan de andere kant houd je ook geen overwaarde over)

Ok, leuk; maar was dat enigszins relevant? Ja, want welgesteld maken banken geen geld uit het niets; er staat ook in hun geval namelijk wel degelijk iets tegenover. Als een bank een lening uitgeeft, krijgt die er een schuld van de lener voor terug. En die schuld is ongeveer evenveel waard (gemiddeld zelfs meer, omdat een bank winst wil maken en rente vangt). En in het geval van een hypotheek staat er ook nog een huis garant voor de schuld. Oftewel, de waarde van het uitgekeerde geld is vertegenwoordigd op de balans van de bank.
Wat wel erg belangrijk is, is dat een bank er op let dat ze niet te veel geld uitlenen aan mensen die niet terug kunnen/zullen betalen. De rente op leningen dekt voor een deel de leningen die niet worden terugbetaalt (en natuurlijk een flink deel winst); dat is ook een van de redenen waarom persoonlijke leningen meestal een hogere rente hebben dan hypothecaire leningen (die gedekt worden door een huis en daardoor zekerder zijn). Er zijn normen waar banken zich aan dienen te houden bij het verstrekken van leningen; zo was er vandaag nog in het nieuws dat een hypothecaire lening niet meer dan 4.5 maal het jaarinkomen mag zijn (en dat tussenpersonen zich niet altijd aan die richtlijn houden).
En je kunt natuurlijk zeggen dat dit in zeker zin gokken is, omdat het niet zeker is dat een lening terugbetaald wordt. Maar op dezelfde manier dat het casino altijd wint, zo "wint" de bank ook. Het aantal mensen die hun lening niet zullen kunnen betalen is heel erg goed in te schatten, net zoals je het percentage winnaars en verliezers onder gokkers in een casino kunt inschatten. De meeste mensen zullen netjes hun lening afbetalen. Voor verzekeringen geldt dit trouwens ook, dat is ook "gokken" op dat het uitbetalen van claims minder kost dan de premies die verzekerden inbrengen.
Wat er nogal mis is gegaan bij de sub-prime leningen in de VS is dat ze daar geld uitgeleend hadden aan mensen waarvan ze op voorhand al wisten dat die de lening niet terug konden betalen. Er was geen controle op om dat te voorkomen. En omdat de huizenmarkt instortte kregen de banken ook via de executieverkoop van huizen hun geld niet terug (en dreven op deze manier de huizenprijs ook nog eens verder de grond in).

Maar het bancaire systeem hiervan de schuld te geven, is een beetje als de snelweg de schuld geven dat mensen te snel rijden. Mensen moeten zich aan de regels houden en de overheid moet daar toezicht op houden.
Wat niet wil zeggen dat er niet wellicht betere alternatieven mogelijk zijn, of dat er geen cultuuromslag nodig is zodat mensen in de westerse wereld eens ophouden om op de pof te leven. Maar een eenzijdige misrepresentatie van het financiële systeem zal er niet toe bijdragen dit te verbeteren.

Op de pof

Ik interpreteer je reactie ongetwijfeld anders dan je had bedoeld, maar mijns inziens geef je tóch het antwoord in je laatste alinea: we leven op de pof. Bedrijven, particulieren: we geven allemaal geld uit wat we (nog) niet hebben. Ons hele systeem hangt aan elkaar van beloftes en speculaties. Het belang van de beurzen is ook onevenredig gegroeid t.o.v. de reële economie. Deze zeepbel moest gewoon een keer knappen....
En volgens analisten gebeurt dat zo eens in de 30 jaar; dan zou ik gaan denken dat er toch structureel iets mis is, als dit een zich repeterend fenomeen is. Als we zo doorgaan kunnen we vast rekening gaan houden met de crisis van de jaren '40 - van deze eeuw wel te verstaan.